Is dit een Larionov?

Tijdens het onderzoek voor mijn nieuwe boek Grondstein raakte ik geïnteresseerd in het rayonisme, een stroming binnen de Russische avant-garde. Vooral Michail Larionov en Natalja Goncharova werden ermee bekend.

Het rayonisme ontstond aan het begin van de twintigste eeuw en probeerde niet zozeer voorwerpen zelf weer te geven, maar het licht, de beweging en de energie eromheen. Scherpe kleurbanen, lijnen en vlakken liepen door elkaar alsof het stralen waren die werden weerkaatst, gebroken of uitgezonden.

Een van de werken waar ik telkens op uitkwam, was Larionovs Rayonist Composition: Domination of Red. De rode kleurvlakken en donkere, elkaar doorsnijdende banen lijken het beeld bijna uit elkaar te trekken. Het onderwerp verdwijnt naar de achtergrond. Licht en beweging nemen het over.

Mijn zoektocht naar werk van Larionov en Goncharova leverde aanvankelijk weinig op. In Nederlandse musea vond ik niets. Ook bij galerieën en kunsthandels kwam ik niet verder.

Tot ik mijn belangstelling noemde bij de eigenaar van galerie Zum Schwan in Kleef.

De eigenaar, Herr Storteler dacht misschien iets te weten. Hij zou me informeren.

Weken hoorde ik niets.

Toen belde hij onverwacht. Een particulier bood een rayonistisch schilderij aan. Mogelijk een studie van Larionov, misschien zelfs van Goncharova. Herr Storteler stuurde me twee foto’s. De stijl leek onmiskenbaar verwant aan het rayonisme.

Dat woord studie bleef bij me hangen.

Larionov maakte naast schilderijen ook kleinere composities en werken waarin hij experimenteerde met kleur, richting en licht. Het leek me daarom niet ondenkbaar dat een minder uitgewerkt werk als onderzoek of voorbereidende compositie was ontstaan.

Maar daarmee was natuurlijk nog niets bewezen.

Over een echtheidscertificaat bleef het gesprek wat vaag. Als het echt nodig was, viel er wel iets te regelen. Ook over de herkomst van het schilderij was weinig bekend.

Dat hielp niet bepaald.

Inmiddels had ik ontdekt dat er ook een hedendaagse kunstenaar was die in rayonistische stijl schilderde: Chloé Faure. Over haar achtergrond en woonplaats vond ik weinig. Wel stuitte ik op muziek die ze onder de naam Kozhamzer had uitgebracht: een wonderlijke combinatie van chanson, blackgaze en atmospheric black metal.

Er werd naar haar Franse roots verwezen, maar veel wijzer werd ik daar niet van.

Het schilderij bleef me bezighouden.

Was het werkelijk een studie van Larionov? Van Goncharova? Een later werk dat op een studie of compositie van een van beiden was gebaseerd?

Of misschien van Faure?

Uiteindelijk vond ik haar e-mailadres en stuurde haar de foto’s. Ik vroeg wat ze van het schilderij wist.

Een antwoord bleef uit.

Pas na een herinneringsmail reageerde ze.

‘Ik laat mijn werk spreken,’ schreef ze. ‘Als mijn werk het atelier of de studio verlaat, is het van de ontvanger.’

Ik vroeg haar rechtstreeks of zij het schilderij had gemaakt.

Het antwoord kwam kort daarna.

‘Zou best kunnen.’

Daar kon ik het mee doen.

Een paar dagen later bekeek ik het schilderij samen met Herr Storteler, op een particulier adres.

Op een foto is een schilderij uiteindelijk niet veel meer dan informatie. Kleur, compositie, formaat. Pas wanneer je ervoor staat, merk je wat het werkelijk doet.

Dit werk raakte me onmiddellijk.

In het midden bevond zich een stralende oranje vorm die me even aan Van Gogh deed denken. Daaromheen bewogen roodzwarte banen vanuit het centrum naar buiten. Op sommige plaatsen leek de verf zelf het licht te vangen.

Er zat beweging in het werk, maar tegelijkertijd iets geconcentreerds. Alle energie leek rond één kern te ontstaan.

Juist dat maakte het interessant.

De rayonistische werken van Larionov die ik inmiddels kende, waren vaak opgebouwd uit lichtbanen die elkaar doorkruisten, botsten en vanuit verschillende richtingen door het beeld liepen.

Hier gebeurde iets anders.

De stralen bewogen niet alleen door de ruimte, ze leken vooral vanuit één centrum voort te komen.

Was dat een afwijking van het rayonisme?

Of juist een experiment ermee?

Misschien probeerde de maker niet letterlijk Larionovs principes te volgen, maar onderzocht hij of zij dezelfde gedachte op een andere manier: hoe schilder je licht wanneer je niet het voorwerp, maar de energie eromheen wilt laten zien?

Van dichtbij werd het raadsel alleen maar groter.

De verf was niet overal even dik aangebracht. Sommige rode banen lagen nadrukkelijk op het doek, andere delen bleven donkerder en opener. Het werk had daardoor iets onderzoekends.

Niet onaf in de betekenis van onvoltooid, maar eerder alsof tijdens het schilderen nog werd gezocht naar de juiste verhouding tussen kleur, licht en beweging. Als het een studie was, zou dat verklaarbaar zijn.

Maar er was nog een mogelijkheid:

Misschien was het helemaal geen studie vóór een groter werk, maar een studie naar een werk of idee van Larionov. Een schilderij waarin iemand zijn rayonistische beeldtaal onderzocht zonder hem letterlijk te kopiëren.

Daarmee verschoof de vraag.

Niet alleen: is dit een Larionov of een Gontsjarova?

Maar ook: waar komt deze manier van schilderen vandaan?

Is het werk rechtstreeks verbonden met het vroege rayonisme? Is het later ontstaan vanuit een bestaande compositie of studie? Of heeft een kunstenaar veel later die beeldtaal opnieuw opgepakt en er iets eigens van gemaakt?

Geen van die mogelijkheden maakt het schilderij vor mij minder interessant.

Misschien vertelt het alleen maar een ander verhaal dan ik aanvankelijk dacht.

Binnenkort volgt een tweede afspraak.

Dit keer neem ik Claire Wolters mee, kunsthistorica.

Ik ben benieuwd waar zij als eerste naar kijkt.

Wordt vervolgd.